Kısaca
Tür: Koyun, keçi, sığır, manda veya deve; horoz ve tavuk kurbanlık değildir.
Yaş: Kamerî olarak koyun-keçi 1, sığır-manda 2, deve 5 yaşını doldurur; koyunda özel istisna vardır.
Sağlık: Kurban olmaya engel ağır kusurlar bulunmamalıdır; her küçük kusur aynı hükümde değildir.
Adağın konusu: Adanan ibadet meşru, mümkün ve adayanın mevcut farz-vacip yükümlülüğünden ayrı olmalıdır.
Et: Adak sahibi, eşi, üst-alt soyu ve dinen zenginler adak etini yiyemez.
Adak kurbanı şartları nedir?
Adak kurbanı şartları, kurban kesme adağının dinen geçerli olması ve kesilecek hayvanın kurbanlık niteliklerini taşıması için aranan ölçütlerdir. Din İşleri Yüksek Kurulu, hayvanın yaş ve sağlık şartlarının adakta da geçerli olduğunu belirtir. Adak sözünün konusu, adayanın ehliyeti, kesim zamanı ve etin uygun kişilere dağıtılması bu hazırlıkta birlikte değerlendirilir.
Adağın geçerliliği ile hayvanın uygunluğunu ayırın
Geçerli bir adak sözünün bulunması, seçilen her hayvanın kurban olabileceği anlamına gelmez. Benzer biçimde hayvanın yaşını doldurmuş olması, adak sözündeki bir sorunu çözmez. Kesim öncesi değerlendirme bu iki aşamayı ayrı ele almalıdır. Önce sözün ibadet olarak bağlayıcılığı, sonra o sözün hangi hayvanla yerine getirileceği belirlenir.
Adak kurbanı, kurbanlık hayvanda aranan yaş ve sağlık niteliklerini taşımalıdır. (Din İşleri Yüksek Kurulu, Adak kurbanında bulunması gereken nitelikler nelerdir?) Adaklık hayvan nitelikleri fetvası (yeni sekmede açılır), adak için daha düşük yaş veya sağlık standardı öngörmez. Bayram kurbanı ile adak kurbanı arasındaki zaman farkı hayvan niteliklerine taşınmaz.
Adak adayan kişide ve adak sözünde hangi şartlar aranır?
Adak adayan kişi Müslüman, akıl sağlığı yerinde ve ergen olmalıdır. Adanan şey, farz veya vacip cinsinden, meşru ve mümkün bir ibadet olmalı; kişinin zaten yapmakla yükümlü olduğu ibadetin aynısı adak konusu yapılmamalıdır.
Sadece iyi niyet, her sözü geçerli adak yapmaz
Kurulun adak şartları fetvası, namaz, oruç, sadaka ve kurban gibi ibadetleri adak konusu olarak sayar. Buna karşılık hasta ziyareti veya mevlid okutma adak konusu olmaz. İyi bir davranışın yapılabilmesi ile o davranışın adak yoluyla vacip hâle gelebilmesi farklıdır. Kurban adağı bu genel adak şartları içinde değerlendirilir.
Adak, adayanın mevcut farz veya vacip yükümlülüğünden ayrı bir ibadeti konu almalıdır. (Din İşleri Yüksek Kurulu, Adakla ilgili şartlar nelerdir?) Örneğin zaten kılınması gereken namazın veya tutulması gereken Ramazan orucunun adanması, fetvada geçerli adak konusu olarak kabul edilmez. Kurbanın türü hakkında da sözün içeriği önem taşır.
Ehliyet: Adayan Müslüman, akıl sağlığı yerinde ve ergen mi?
İbadet konusu: Adanan davranış maksut, farz veya vacip cinsinden bir ibadet mi?
Meşruluk: Adak günah veya Allah'a isyan içeren bir şey mi?
Mülkiyet: Belirli bir mal adanıyorsa adayanın mülkiyetinde mi?
Adak sözünün yalnızca içinden geçirilmesi ile dille söylenmesi de ayrı konulardır. Bu rehber, yeni bir zorunlu adak cümlesi veya dua üretmez. Sözün kuruluşu, şartlı ve şartsız adak ayrımı için adak nasıl adanır rehberine bakılabilir. Kişisel sözün kapsamı belirsizse ayrıntılarıyla müftülüğe danışmak faydalıdır.
Adak için hangi hayvan kaç yaşında olmalıdır?
Koyun ve keçi bir, sığır ve manda iki, deve beş kamerî yaşını doldurmalıdır. Altı ayını tamamlayan koyun, bir yaşındaki kadar gösterişli ise kurban olabilir; bu istisna keçi veya büyükbaş hayvana uygulanmaz.
Kamerî yaş ve koyuna özgü istisna
| Hayvan | Kamerî yaş | Kişi veya hisse |
|---|---|---|
| Koyun | 1; 6 ayını tamamlayıp bir yaşındaki gibi gösterişli olma istisnası | Tek kişi |
| Keçi | 1 | Tek kişi |
| Sığır | 2 | 1–7 kişi |
| Manda | 2 | 1–7 kişi |
| Deve | 5 | 1–7 kişi |
Adaklık hayvanın yaşı, Din İşleri Yüksek Kurulu'nun yaş fetvasında kamerî yıl esasına bağlanır. Günlük konuşmadaki yaklaşık yaş ifadeleri ile bu ölçüt aynı olmayabilir. Satın alma öncesinde doğum ve kayıt bilgilerini kontrol etmek pratik bir hazırlıktır. Hayvanın iriliği tek başına yaşını doldurduğunu kanıtlamaz; sağlık ve besililik yaşın yerine geçmez.
Kurbanlık hayvanın asgari yaşı, kamerî yıl esasına göre değerlendirilir. (Din İşleri Yüksek Kurulu, Kurbanlık hayvanların yaşlarında aranacak olan asgari sınır nedir?) Yaş sınırı fetvası (yeni sekmede açılır), besili deve, sığır ve keçide koyuna kıyasla yaş indirimi yapılamayacağını da açıklar. İstisnanın bütün hayvanlara yayılması doğru değildir.
Yaş değerlendirmesinde dikkat edilecek ayrımlar:
- Altı aylık koyunun kurban olabilmesi için altı ayını tamamlaması ve bir yaşındaki gibi gösterişli olması birlikte aranır.
- Keçi için altı aylık koyun istisnası yoktur.
- Sığır ve manda iki kamerî yaşını doldurmalıdır.
- Deve beş kamerî yaşını doldurmalıdır; iri olması yaş şartını kaldırmaz.
Kapak atmak denilen diş değiştirme, hayvanın yaşına dair günlük bir işaret olarak konuşulur. Kurulun adaklık hayvan fetvası, gerekli yaşa gelmiş hayvanın diş değiştirip değiştirmediğine bakılmayacağını belirtir. Bu açıklama, yaşı bilinmeyen bütün hayvanların uygun sayılması demek değildir. Asıl ölçüt, hayvanın aranan yaşı tamamlamış olmasıdır.
Örnek olarak yaşı henüz tamamlanmamış, fakat oldukça iri bir sığırla gerekli yaşını doldurmuş bir sığır karşılaştırılsın. İrilik ve besililik, ilk hayvanın iki kamerî yaş şartını ortadan kaldırmaz. İkinci hayvanın yaş şartını sağlaması da ağır kusur taşımadığı anlamına gelmez. Tür, yaş ve sağlık tek bir görünüş değerlendirmesine indirgenmez.
Koyundaki istisna değerlendirilirken de yalnız altı ay ifadesini duymak yeterli değildir. Kaynak, altı ayın tamamlanmasını ve bir yaşındaki kadar gösterişli olmayı birlikte arar. Bunlardan yalnız biri biliniyorsa istisnanın şartları doğrulanmış sayılmaz. Satın alma veya vekâlet görüşmesinde bu iki unsurun ayrı konuşulması, eksik bilgiyle karar verilmesini önleyen bir hazırlıktır.
Hangi kusurlar adaklık hayvanın kurban olmasına engeldir?
Kötürüm derecesinde hastalık, aşırı zayıflık, bir veya iki gözün körlüğü ve fetvada sayılan ağır organ kusurları kurban olmaya engeldir. Doğuştan boynuzsuzluk veya kurban yerine gitmeyi engellemeyen hafif topallık ise aynı hükümde değildir.
Kusurun türü ve ağırlığı birlikte değerlendirilir
| Durum | Kaynakta belirtilen hüküm | Önemli ayrım |
|---|---|---|
| Bir veya iki gözün kör olması | Kurban olmaz | Hafif şaşılıkla aynı değildir |
| Kötürüm derecesinde hastalık, düşkünlük | Kurban olmaz | Hafif hastalıkla aynı değildir |
| Boynuzun kökünden kırılması | Kurban olmaz | Doğuştan boynuzsuzluk engel değildir |
| Kulak veya kuyruğun yarıdan fazlasının kesik olması | Kurban olmaz | Bir kulağın delik veya yırtık olması ayrıca ele alınır |
| Dişlerin tamamının veya çoğunun dökülmesi | Kurban olmaz | Yaşın tamamlanmasıyla ilgili diş değiştirme farklıdır |
| Hafif topallık | Kurban yerine gitmesini engellemiyorsa engel değildir | Ağır hareket sorunu ile karıştırılmaz |
Adaklık hayvanın doğuştan boynuzsuz olması, kurban edilmesine engel değildir. (Din İşleri Yüksek Kurulu, Adak kurbanında bulunması gereken nitelikler nelerdir?) Fetva, boynuzun kökünden kırılmasını ise engel olan kusurlar arasında sayar. Boynuz var veya yok biçimindeki tek bir kontrol, iki farklı durumu doğru biçimde değerlendirmeye yetmez.
Görme ve yürüme kusurlarında da derece önemlidir. Kurul, yemini bulmasına engel olmayan şaşılığı ve kurban yerine gitmesini engellemeyen topallığı engel saymaz. Körlük veya ağır düşkünlük için aynı sonuç verilmez. Görünüşte küçük duran bir sağlık problemi hakkında yalnız fotoğraftan kesin karar vermek yerine yetkili değerlendirmeye başvurmak daha güvenli bir hazırlıktır.
Hayvanı değerlendirirken gözden kaçırmayın:
- Yürüyüşünü ve genel düşkünlük hâlini kontrol edin.
- Göz, boynuz, kulak ve kuyruk durumunu ayrı ayrı değerlendirin.
- Sağlık probleminin derecesi bilinmiyorsa hafif kabul etmeyin.
- Yaşını doldurması ile kurban olmaya engel kusur taşımamasını ayrı şartlar olarak ele alın.
Bu tablo, incelenen fetvanın örneklerini özetler; bütün veteriner durumlarını kapsayan bir teşhis listesi değildir. Hayvanın sonradan kusurlanması gibi farklı meseleler ayrı kaynak gerektirir. Temel koşullar ve ilgili rehberler için kurbanlık hayvan şartları yazısı okunabilir. Somut hastalık hakkında burada kaynakta olmayan bir uygunluk hükmü kurulmaz.
Satıcının hayvanı sağlıklı diye tanıtmasıyla, kurban olmaya engel kusurların tek tek kontrol edilmesi aynı işlem değildir. Kurulun saydığı göz, boynuz, diş, kuyruk ve kulak durumları kendi ölçütleriyle değerlendirilir. Bu rehber yeni bir veteriner teşhisi koymaz; gözlenen bir sorun varsa türü ve derecesi öğrenilmeden hafif kusur sonucuna gidilmemesini önerir.
Horoz adak olur mu, büyükbaş hissesi alınabilir mi?
Horoz veya tavuk kesmek kurban adağını yerine getirmez. Büyükbaş hayvana adak niyetiyle ortak olmak mümkündür; her ortağın payı en az yedide bir olmalı ve Hanefî mezhebine göre ortakların tamamı ibadet niyeti taşımalıdır.
Hayvan türü ile ortaklık birbirinden farklı ölçütlerdir
Adak için küçük bir hayvan seçmenin pratik görünmesi, o hayvanı kurbanlık türlerden biri hâline getirmez. Kurulun adak şartları fetvası, horoz kesme gibi halk âdetlerinin İslâm'da yeri olmadığını belirtir. Konunun ayrıntıları horoz adak olur mu rehberindedir. Koyun veya keçinin küçükbaş olması, tavukla aynı hükümde olduğu anlamına gelmez.
Adak kurbanı, ortakların tamamı ibadet niyeti taşımak şartıyla farklı kurban niyetleriyle aynı büyükbaşta bulunabilir. (Din İşleri Yüksek Kurulu, Akika, adak, udhiyye ve nafile kurbanlar için aynı büyükbaş hayvana ortak olunabilir mi?) Bir ortağın adak, diğerinin akika niyetli olması tek başına ortaklığı geçersiz kılmaz.
| Seçenek | Kurban adağındaki değerlendirme |
|---|---|
| Horoz veya tavuk | Kurban adağı bu hayvanlarla yerine gelmez |
| Şartlarını taşıyan koyun veya keçi | Bir kişi adına kesilir |
| Şartlarını taşıyan büyükbaş | Her pay en az yedide bir olmak üzere ortaklık mümkündür |
| Adak ve akika niyetli ortaklık | Ortakların ibadet niyetiyle katılması şartıyla mümkündür |
Hisseli kesimde niyetin yanında payın büyüklüğü de kontrol edilir. Tek bir hisseyi iki kişinin ayrı kurbanı yerine geçirmek, asgari pay kuralıyla bağdaşmaz. Ortaklığın ayrıntıları ve mezhep kayıtları için kurban hissesi rehberine başvurulabilir. Buradaki ortaklık anlatımı Hanefî uygulamasını esas alır; mezheplerin tamamı için aynı hüküm ileri sürülmez.
Adak kurbanı hangi zamanda ve vekâletle kesilebilir?
Şarta bağlı adak, şart gerçekleşince ilk fırsatta yerine getirilir; şartsız adak herhangi bir vakitte kesilebilir, ilk fırsat daha uygundur. Bayram kurbanı veya hedy olarak adanan kurbanda özel kayıt geçerlidir. Kişi kesim için vekil tayin edebilir.
Genel adak ile özel kayıtlı adağı karıştırmayın
Adak kurbanı için mutlaka Kurban Bayramı'nı beklemek gerekmez. Kurul, bayram günlerinde kesilmesi gereken udhiyye olarak adanan kurbanı ve Harem bölgesinde kesilecek hedy olarak adanan kurbanı ayrı tutar. Bu özel kayıtlar dışında adak kurbanının herhangi bir yer ve zamanda kesilebileceğini belirtir. Sözün kapsamı anlaşılmadan bütün adaklara tek takvim uygulanmaz.
Şarta bağlı adak kurbanı, şartın gerçekleşmesinden sonra ilk fırsatta kesilmelidir. (Din İşleri Yüksek Kurulu, Adak kurbanı ne zaman kesilmelidir?) Sözün şartlı veya şartsız olması, hayvanın gerekli yaş ve sağlık niteliklerini taşıması şartını değiştirmez. Takvim kolaylığı, uygun olmayan bir hayvanı uygun hâle getirmez.
Vekile iletilecek hazırlık bilgileri:
- Kesimin kurban adağı için yapılacağı.
- Şartlı adak varsa şartın gerçekleşme durumu.
- Udhiyye veya hedy gibi özel bir kayıt bulunup bulunmadığı.
- Hayvan türü, ortaklık ve adak etinin uygun fakirlere dağıtımının konuşulacağı.
Vekâlet, sözlü veya yazılı olabileceği gibi telefon ve internet gibi araçlarla da verilebilir. Kurul, vekilin aldığı görevi gereği gibi yerine getirmesini ister. Ayrıntılar kurban vekâleti nasıl verilir rehberindedir. Ön başvuru kaydetmekle vekâletin nasıl kurulacağını konuşmak ayrı aşamalardır; uygulama ayrıntıları açık biçimde netleştirilmelidir.
Kesimden önce son kontrol nasıl yapılır?
Adak sözü, hayvanın türü ve yaşı, ağır kusurlar, ortaklık niyeti, özel zaman-mekân kaydı ve dağıtım alıcıları birlikte kontrol edilir. Adak kurbanının parasını bağışlamak kesimin yerine geçmez; adak eti uygun fakirlere ulaştırılır.
Hayvan uygunluğu dağıtım planını tamamlamaz
Hayvanın bütün nitelikleri taşıması, adak sahibinin etten yiyebileceği anlamına gelmez. Kurul, adayanın, eşinin, usûl-fürûunun ve dinen zenginlerin adak etini yiyemeyeceğini açıkça belirtir. Et paylaşımını kesim hazırlığından ayrı tutmak yerine önceden düşünmek faydalıdır. Genel paylaşım farkları kurban eti nasıl dağıtılır yazısında da görülebilir.
Söz: Adağın meşru konusu ve varsa şartı belirlendi.
Hayvan: Tür, kamerî yaş ve engel kusurlar ayrı ayrı değerlendirildi.
Ortaklık: Paylar ve ibadet niyetleri kesim öncesinde netleştirildi.
Zaman ve yer: Özel adak kaydı olup olmadığı kontrol edildi.
Dağıtım: Adayan ve yiyemeyen yakınlar için tüketim payı ayrılmadı.
Adak kurbanı şartları, kesimi sadece hayvan satın alma işleminden ibaret görmemeyi gerektirir. Doğru tür, yeterli yaş ve uygun sağlık durumu kadar adağın kapsamı ve etin alıcıları da önemlidir. Kaynaklarda doğrulanmayan fiyat, belirli kilo garantisi veya zorunlu dua bu rehberde verilmez. Belirsiz kişisel meseleler, ayrıntıları saklanmadan yetkili dinî danışmaya aktarılabilir.
Sık sorulan sorular
Adaklık keçiye altı aylık koyun istisnası uygulanır mı?
Hayır. Kurul, koyun için belirtilen altı ay ve gösterişlilik istisnasının keçi, sığır veya deveye kıyaslanamayacağını söyler. Keçi bir kamerî yaşını doldurmalıdır.
İri bir dana iki yaşını doldurmadan adak olur mu?
Besililik sığırın yaş şartını kaldırmaz. Sığırın iki kamerî yaşını doldurması gerekir; yalnız görünüşe veya tahmini ağırlığa dayanarak yaş şartı karşılanmış sayılmaz.
Yaşı tamamlanmış hayvanın kapak atması ayrıca şart mı?
Kurulun adaklık hayvan fetvasına göre gerekli yaşa gelmiş hayvanın diş değiştirip değiştirmediğine bakılmaz. Asıl şart yaşın tamamlanmasıdır; yaşı bilinmeyen hayvan hakkında bu açıklamayla kesin karar verilmez.
Boynuzsuz doğan koyun neden kırık boynuzlu hayvanla aynı değildir?
Fetva doğuştan boynuzsuzluğu engel saymaz, boynuzun kökünden kırılmasını ise engel kusurlar arasında belirtir. Kaynaktaki ayrım korunur; bütün boynuz durumları tek hükümde toplanmaz.
Hafif topallık her durumda adak kurbanına engel midir?
Fetva, kurban yerine gitmesini engellemeyen ölçüdeki topallığı engel saymaz. Ağır hareket sorunu için aynı hüküm verilmez; kusurun derecesi somut olarak değerlendirilmelidir.
Küçükbaş hayvan iki ayrı kişinin adak borcunu karşılar mı?
Koyun veya keçi tek kişi adına kurban olur. Büyükbaş için geçerli olan ortaklık imkânı küçükbaşa taşınmaz; her kişinin adak borcu ayrıca değerlendirilir.
Bir büyükbaşta adak ve akika niyetleri bir arada olabilir mi?
Evet. Kurul, ortakların her biri ibadet niyetiyle katılırsa farklı kurban türleri için aynı büyükbaşta ortak olunabileceğini belirtir. Pay büyüklüğü ve diğer hayvan şartları da korunur.
Horoz kesme sözü kurban adağı gibi uygulanır mı?
Horoz kurbanlık türlerden değildir. Kurulun adak şartları fetvası horoz kesme gibi halk âdetlerinin İslâm'da yeri olmadığını belirtir; sözün somut kapsamı için yetkili dinî danışmaya başvurulabilir.
Şartsız adakta mutlaka bayramı beklemek gerekir mi?
Genel şartsız adak herhangi bir vakitte yerine getirilebilir; ilk fırsat daha uygundur. Udhiyye veya hedy gibi özel kayıtla yapılan adakların hükümleri ayrıca dikkate alınır.
Kesim yerine para yardımı yapmak yeterli midir?
Kurban kesme adağı, parasını fakirlere vermek veya aynî yardım yapmakla yerine gelmez. Adak yükümlülüğünün konusu kesimdir; farklı bir yardım aynı ibadetin yerine geçirilmez.
Hayvan uygun olsa da adayanın ailesi eti yiyebilir mi?
Adayan, eşi, usûlü ve fürûu adak etini yiyemez. Hayvanın bütün kurbanlık şartlarını taşıması, et dağıtımındaki alıcı sınırlamasını kaldırmaz.
Telefonla vekil tayin edilirse hayvan şartları değişir mi?
Hayır. Kurul iletişim araçlarıyla vekâleti mümkün görür; vekil görevi gereği gibi yerine getirmelidir. Hayvanın tür, yaş ve sağlık nitelikleri vekâletle kesimde de aranır.
Diğer sorular için Sık Sorulan Sorular sayfasına göz atabilirsiniz.
Kaynaklar
Bu rehberdeki dini bilgiler Diyanet İşleri Başkanlığı ve Din İşleri Yüksek Kurulu yayınlarına dayanır; mezhep farkı bulunan konularda bu fark ayrıca belirtilmiştir. Kişisel durumunuza özgü sorular için güvendiğiniz bir din görevlisine danışabilirsiniz.
Adakla ilgili şartlar nelerdir? (yeni sekmede açılır)Din İşleri Yüksek Kurulu
Adak kurbanında bulunması gereken nitelikler nelerdir? (yeni sekmede açılır)Din İşleri Yüksek Kurulu
Kurbanlık hayvanların yaşlarında aranacak olan asgari sınır nedir? (yeni sekmede açılır)Din İşleri Yüksek Kurulu
Adak kurbanı ne zaman kesilmelidir? (yeni sekmede açılır)Din İşleri Yüksek Kurulu
Adak kurbanı kesmenin hükmü nedir? Etinden kimler yiyemez? (yeni sekmede açılır)Din İşleri Yüksek Kurulu
Adak kurbanının bedeli para olarak fakire verilebilir mi? (yeni sekmede açılır)Din İşleri Yüksek Kurulu
Akika, adak, udhiyye ve nafile kurbanlar için aynı büyükbaş hayvana ortak olunabilir mi? (yeni sekmede açılır)Din İşleri Yüksek Kurulu
Vekâlet yoluyla kurban kesilebilir mi? Kişinin bulunduğu şehir veya ülke dışında vekâletle kurban kestirmesinin hükmü nedir? (yeni sekmede açılır)Din İşleri Yüksek Kurulu
Kurban: Sıkça Sorulanlar (DİB Yayınları, 2018) (yeni sekmede açılır)Diyanet İşleri Başkanlığı, Din İşleri Yüksek Kurulu
İlgili rehberler
Adak, Akika ve Şükür13 dk okuma
Adak Nasıl Adanır? Adak Adamanın Şartları ve Hükmü
Adak nasıl adanır, dille söylemek şart mı, adağın şartları, şartlı adak ve adaktan vazgeçmenin hükmü.
Rehberi oku: Adak Nasıl Adanır? Adak Adamanın Şartları ve HükmüAdak, Akika ve Şükür11 dk okuma
Horozdan Adak Olur mu? Adaklık Horoz, Tavuk ve Kurbanlık Hayvanlar
Horoz ve tavuk adak kurbanı olur mu, adaklık horoz geleneğinin dinde yeri ve adak kurbanında hayvan şartları.
Rehberi oku: Horozdan Adak Olur mu? Adaklık Horoz, Tavuk ve Kurbanlık HayvanlarKurbanlık Hayvan ve Hisse12 dk okuma
Kurbanlık Şartları Nelerdir? Yaş, Sağlık ve Kusurlar
Hangi hayvanlar kurban olur, kaç yaşında olmalı, hangi kusurlar kurbana engeldir?
Rehberi oku: Kurbanlık Şartları Nelerdir? Yaş, Sağlık ve KusurlarKurbanlık Hayvan ve Hisse11 dk okuma
Kurbanlık Hisse Nedir? Büyükbaşta Ortaklık Şartları
Büyükbaş kurban kaç hisse olur, kaç kişi ortak olabilir, hissedarların niyeti farklı olabilir mi?
Rehberi oku: Kurbanlık Hisse Nedir? Büyükbaşta Ortaklık Şartları
Bu rehberi paylaşın:
Adak kurbanınızı vekâletle kestirin
Adak kurbanı için ön başvurunuzu kaydedebilirsiniz. Talep sonrasında sizinle iletişime geçilir ve ayrıntılar görüşülür; online ödeme alınmaz. Adak türünü ve varsa özel kayıtları belirtin.