Kısaca
Tanım: Kişinin ve bakmakla yükümlü olduğu kimselerin bir yıllık temel ihtiyaçlarıdır.
Kapsam: Barınma, yiyecek, giyecek, sağlık, ulaşım, eğitim, ev eşyası, meslek aletleri ve cari giderler.
Zekâta etkisi: Diyanet İlmihali'ne göre temel ihtiyaçlar zekât hukuku yönünden yok farz edilir.
Ölçü: Kişiye, zamana, şartlara ve çevreye göre değişir; toplumun asgari geçim standardı esas alınır.
Fitre ve kurban: Hanefî mezhebinde fitre ve kurban nisabı da temel ihtiyaçlar ve borçlar düşüldükten sonra hesaplanır.
Havâic-i asliye nedir?
Havâic-i asliye, kişinin ve bakmakla yükümlü olduğu kimselerin bir yıllık temel ihtiyaçlarıdır. Din İşleri Yüksek Kurulu barınma, yiyecek, giyecek, sağlık, ulaşım, eğitim, ev eşyası ve meslek aletlerini bu kapsamda sayar. Zekât, fitre ve kurban yükümlülüğü belirlenirken bu ihtiyaçlar zenginlik ölçüsüne katılmaz.
Kelime anlamı ve dayanağı
TDV İslâm Ansiklopedisi'nin HAVÂİC-i ASLİYYE maddesine göre havâic, "ihtiyaç" anlamındaki hâcet kelimesinin çoğuludur; havâic-i asliyye, insanın hayatını sürdürebilmesi için zorunlu olan temel ihtiyaçları ifade eder (TDV İslâm Ansiklopedisi, Havâic-i Asliyye (yeni sekmede açılır)). Madde, kavramın dayanakları arasında Bakara suresinin 219. ayetindeki "ihtiyaç fazlasını" (afv) infak etme emrini, "Zekât ancak zenginlikten dolayıdır" hadisini (Buhârî, Zekât, 18) ve Müslümana atından ve kölesinden dolayı zekât gerekmediğini bildiren hadisi (Buhârî, Zekât, 45-46) sayar.
Din İşleri Yüksek Kurulu'nun 2023 tarihli cevabı kavramı bugünün şartlarına göre tanımlar: Havâic-i asliyye, kişinin ve bakmakla yükümlü olduğu kimselerin bir yıllık temel ihtiyaçlarıdır; ölçüsü kişiye, zamana, şartlara ve çevreye göre değişir ve toplumun ortak değerleri, asgari geçim ve hayat standardı dikkate alınarak belirlenir (Din İşleri Yüksek Kurulu, havâic-i asliyye (yeni sekmede açılır)).
Havâic-i asliye hakkında bilinmesi gereken temel noktalar:
- Kişinin kendisi ile eşi ve çocukları gibi bakmakla yükümlü olduğu kişilerin ihtiyaçlarını kapsar.
- Bir yıllık ihtiyaç esas alınır.
- Lüks ve gösteriş amaçlı harcamalar temel ihtiyaç sayılmaz.
- Ölçü zamana ve topluma göre değişebilir; sabit bir liste değildir.
- Zekât, fitre ve kurban yükümlülüğünde nisap hesabının dışında tutulur.
Kurul'a göre temel ihtiyaçlar nelerdir?
Din İşleri Yüksek Kurulu'na göre temel ihtiyaçlar; barınma, yiyecek, giyecek, sağlık ve güvenlik giderleri, ulaşım, eğitim, ev eşyası, meslek ve üretim için kullanılan arsa, bina, makine ve aletler ile elektrik, su, yakıt ve aidat gibi cari giderlerdir. Bu ihtiyaçları karşılamak için ayrılan para da temel ihtiyaç sayılır.
Kurul'un saydığı kalemler, Diyanet İlmihali'ndeki klasik Hanefî listesiyle örtüşür. İlmihal'e göre Hanefîler bir yıllık gıda maddelerini, giyecekleri, sanat ve meslek aletlerini, oturulan evi, ev eşyasını, binek aracını ve ilim kitaplarını aslî ihtiyaç sayar; bu ölçülerin zamanla değişebileceğini, her lüks eşyanın ihtiyaç sayılamayacağını ve toplumun asgari geçim standardının esas alınması gerektiğini de belirtir (Diyanet İlmihali I, ihtiyaç fazlası olma (yeni sekmede açılır)).
Temel ihtiyaç kalemleri
| İhtiyaç grubu | Örnekler | Kaynak |
|---|---|---|
| Barınma | Oturulan ev ve ev eşyası | Kurul; Diyanet İlmihali I |
| Gıda ve giyim | Bir yıllık yiyecek ve giyecek | Kurul; Diyanet İlmihali I |
| Sağlık ve güvenlik | Tedavi ve korunma giderleri | Kurul |
| Ulaşım | Ticari olmayan binek aracı, ulaşım giderleri | Kurul; TDV |
| Eğitim | Eğitim giderleri, ilim kitapları | Kurul; Diyanet İlmihali I |
| Meslek ve üretim | Meslek için kullanılan arsa, bina, makine ve aletler | Kurul |
| Cari giderler | Elektrik, su, yakıt, aidat ve benzerleri | Kurul |
| Ayrılan para | Bu ihtiyaçları karşılamak için ayrılan para | Fetvalar 2018, soru 393 |
Zekât yükümlülüğünün diğer şartları, yani malın artıcı olması, nisaba ulaşması ve üzerinden bir yıl geçmesi Zekât şartları rehberinde; nisabın altın karşılığı ise Nisap miktarı rehberinde ayrıca anlatılır. Bu yazı yalnız temel ihtiyaç kavramına odaklanır.
Temel ihtiyaçlar zekât hesabını nasıl etkiler?
Diyanet İlmihali'ne göre temel ihtiyaçlar zekât hukuku yönünden yok farz edilir. Kişinin malı hesaplanırken oturduğu ev, şahsi aracı, ev eşyası ve meslek aletleri zenginlik ölçüsüne katılmaz. Bunların dışında kalan ve borçlar düşüldükten sonra 80,18 gram altın değerine ulaşan artıcı mal zekâta tâbi olur.
İlmihal'in zekât bölümünde "ihtiyaç fazlası olma" zekâtın şartlarından biri olarak sayılır. Kişinin temel ihtiyaçları için kullandığı mallar, değeri ne kadar yüksek olursa olsun zekât hesabına girmez; zekât, bu ihtiyaçların dışında kalan ve artıcı nitelik taşıyan mal üzerinden hesaplanır. Kurul, altın ölçüsünde nisap için 24 ayar 80,18 gramı esas alır; hesap adımları Zekât hesaplama rehberinde örneklerle verilir.
Kurul'un "İhtiyaç için kullanılan araç, gereç ve malzemelere zekât düşer mi?" cevabına göre sanat ve meslek aletleri aslî ihtiyaçtır ve zekâtları gerekmez; ancak ticaret amacıyla bulundurulan araç ve gereçlerin zekâtı verilir (Zeylaî, Tebyîn I, 253; el-Fetâva'l-Hindiyye I, 190) (Din İşleri Yüksek Kurulu, ihtiyaç için kullanılan araç gereç (yeni sekmede açılır)).
| Mal | Temel ihtiyaç mı? | Zekât açısından |
|---|---|---|
| Oturulan ev | Evet | Zekâta tâbi değildir. |
| Kiraya verilen ev veya dükkân | Hayır, gelir getiren maldır | Diyanet İlmihali'ne göre Kurul kira gelirinde yüzde 2,5 görüşündedir. |
| Şahsi kullanılan araç | Evet | Zekâta tâbi değildir. |
| Ticari araç | Hayır, kazanç amaçlıdır | Ayrıca değerlendirilir. |
| Meslek ve sanat aletleri | Evet | Zekâtı gerekmez. |
| Satış için bekletilen alet ve malzeme | Hayır, ticaret malıdır | Zekâtı verilir. |
| Ev eşyası ve kitaplar | Evet | Zekâta tâbi değildir. |
Diyanet İlmihali, meskenin ve sanatkâr aletlerinin zekâta tâbi olmadığını, gelir getiren malların ise tâbi olduğunu; hem ihtiyaç hem artıcı niteliği taşıyan kadın süs eşyası gibi mallarda ise âlimler arasında görüş ayrılığı bulunduğunu belirtir. Bu ayrılık aşağıdaki mezhep bölümünde ele alınır.
Kaynaklara göre temel ihtiyaç sayılmayan ve zekât hesabında değerlendirilen başlıca mallar:
- Kiraya verilen ev, dükkân ve arsa gibi gelir getiren mülkler.
- Kazanç amacıyla kullanılan ticari araçlar.
- Satmak amacıyla bekletilen alet, malzeme ve ticaret malları.
- Bir yıllık temel giderler için ayrılan miktarı aşan nakit para, döviz ve altın birikimi.
Bu ayrımda belirleyici olan, malın kişinin hayatını sürdürmek için kullanılıp kullanılmadığıdır. Aynı türden iki mal, kullanım amacına göre farklı hükme tâbi olabilir: Ailenin oturduğu daire temel ihtiyaçken, aynı kişinin kiraya verdiği ikinci daire gelir getiren mal sayılır. Bir ustanın kendi işinde kullandığı alet temel ihtiyaçken, aynı aletin satılmak üzere depoda bekleyen benzeri ticaret malıdır. Bu nedenle zekât hesabı yapılırken her malın hangi amaçla elde tutulduğu ayrı ayrı sorulur.
Borçlar ve temel ihtiyaç için ayrılan para
Kurul'a göre temel ihtiyaçları karşılamak için ayrılan para da temel ihtiyaç sayılır. Borçlar konusunda Hanefî mezhebinde borçlar düşülür, Şâfiî mezhebinde düşülmez. Uzun vadeli konut ve kredi borçlarında borcun tamamı değil, yalnız o zekât yılına ait taksitler düşülür.
Kurul'un Fetvalar kitabındaki cevaba göre temel ihtiyaçlar listesine "bu temel ihtiyaçları karşılamak için ayrılan para" da girer (Mevsılî, el-İhtiyâr I, 332-333; İbn Âbidîn, Reddü'l-muhtâr III, 178). Örneğin bir yıllık geçim, kira ve fatura giderleri için ayrılan para, zekât hesabında zenginlik ölçüsüne katılmaz (Din İşleri Yüksek Kurulu, Fetvalar 2018 (yeni sekmede açılır)).
Borçlar için Kurul'un "Zekât hesaplanırken hangi borçlar düşülür?" cevabı belirleyicidir: Hanefî mezhebinin genel görüşüne göre vadesi gelsin ya da gelmesin borçlar zekât hesabında düşülür; Şâfiî mezhebinin meşhur görüşüne göre borç düşülmez. Kurul, TOKİ, kooperatif ve banka kredisi gibi uzun vadeli borçlarda borcun tamamının değil, yalnız o zekât yılına ait taksitlerin düşüleceğini belirtir (Din İşleri Yüksek Kurulu, zekâtta borçlar (yeni sekmede açılır)).
Birikim ve borçlarda dikkat edilecek noktalar:
- Bir yıllık temel giderler için ayrılan para temel ihtiyaç sayılır.
- Bunu aşan ve nisaba ulaşan birikim zekât hesabına girer.
- Uzun vadeli kredi borcunun yalnız o yıla ait taksitleri düşülür.
- Ev almak ya da evlenmek için yıllarca biriktirilen paraya doğrudan cevap veren bir Kurul fetvası bu rehberin hazırlandığı tarihte bulunamamıştır; böyle bir durumda 190 Alo Fetva hattına danışılmalıdır.
Borçla ilgili bir başka soru kurban yükümlülüğüdür: Borcu olan kişinin kurban kesip kesmeyeceği, borcun nisap hesabına etkisiyle birlikte Borçla kurban kesilir mi rehberinde anlatılır.
Mezheplere göre farklar: ziynet, ev ve hizmet
TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Hanefîler kadının altın ve gümüş ziynetini zekâta tâbi sayar, diğer mezhepler ise kullanılan ziyneti temel ihtiyaç kabul eder. İmam Mâlik, evi ve hizmetçisi olan kişinin zekât alabileceğini söylemiştir. Temel ihtiyaç kavramında mezhepler arasında bu tür farklar bulunur.
Ziynet eşyası, temel ihtiyaç tartışmasının en çok sorulan konusudur. TDV maddesi, Hanefîlerin altın ve gümüş ziyneti kullanım amacından bağımsız olarak zekâta tâbi saydığını, diğer mezheplerin ise kadının mutat ölçüde kullandığı ziyneti temel ihtiyaç kabul ettiğini aktarır. Kurul'un ziynetle ilgili cevabı da bu ayrımı açıklar (Din İşleri Yüksek Kurulu, ziynet eşyasının zekâtı (yeni sekmede açılır)). Altının zekâtı ayrıca Altın zekâtı rehberinde anlatılır.
| Konu | Hanefî | Diğer mezhepler |
|---|---|---|
| Kadının kullandığı altın ve gümüş ziynet | Zekâta tâbidir | Mutat ölçüdeki ziynet temel ihtiyaç sayılır |
| Borçlar | Zekât hesabında düşülür | Şâfiî meşhur görüşe göre düşülmez |
| Fitre için nisap | Temel ihtiyaçlar dışında nisap aranır | Nisap aranmaz; bayram günü ve gecesine yetecek azık şarttır |
| Evi ve hizmetçisi olan kişi | Temel ihtiyaçlar zenginlik sayılmaz | İmam Mâlik'e göre zekât alabilir |
Mezhep farkları kişinin hangi görüşle amel ettiğine göre sonucu değiştirebilir. Türkiye'de Kurul'un açıklamaları genellikle Hanefî mezhebini esas alır, gerekli yerlerde diğer görüşleri de aktarır. Farklı mezhebe göre amel eden okurların kendi mezheplerinin hükmünü ayrıca öğrenmesi gerekir.
Fitre ve kurbanda temel ihtiyaçlar
Hanefî mezhebine göre temel ihtiyaçlarından ve borçlarından fazla nisap miktarı malı olan kişi, bu mal artıcı olmasa bile fitre vermek ve kurban kesmekle yükümlüdür; ancak bu kişi zekât alamaz. Fitre ve kurbanda malın artıcı olması ve üzerinden bir yıl geçmesi şartı aranmaz.
Diyanet İlmihali, temel ihtiyaçlarından fazla, artıcı olmayan nisap miktarı malı olan kişi için Hanefî görüşünü şöyle özetler: Bu kişiye zekât farz değildir; fakat zekât alması haramdır; fitre vermesi ve kurban kesmesi ise vaciptir. Fitre bölümünde de havâic-i asliyyenin fitre nisabının dışında tutulduğu; mesken, ev eşyası, elbise, binek, ailenin bir yıllık geçimi ve borçların düşüldüğü belirtilir. Mâlikî, Şâfiî ve Hanbelî mezheplerinde ise fitre için nisap şartı aranmaz.
Kurul'un gınâ ve istiğnâ ölçüsüyle ilgili 2026 tarihli cevabı da temel ihtiyaç için kullanılan evin zekâta tâbi olmadığını ve bu evin varlığının kişinin zekât almasına engel olmadığını belirtir (Din İşleri Yüksek Kurulu, nisap miktarı mal ve kurban (yeni sekmede açılır)). Kurban yükümlülüğü için ayrıca Kurul'un "Kimler kurban kesmekle yükümlüdür?" cevabına bakılabilir (Din İşleri Yüksek Kurulu, kurban yükümlülüğü (yeni sekmede açılır)).
| İbadet | Temel ihtiyaçlar | Artıcılık ve bir yıl şartı |
|---|---|---|
| Zekât vermek | Hesaba katılmaz | Aranır |
| Fitre vermek | Hesaba katılmaz | Aranmaz |
| Kurban kesmek | Hesaba katılmaz | Aranmaz |
| Zekât almak | Temel ihtiyaç için kullanılan ev gibi mallar engel değildir | İhtiyaç fazlası nisap miktarı mal varsa alınamaz |
Bu ayrım, aynı kişinin zekât vermekle yükümlü olmadığı hâlde fitre ve kurbanla yükümlü olabileceğini gösterir. Fitre yükümlülüğü Fitre kim verir, kurbanın hükmü Kurban kesmek farz mı, zekât alabilecek kişiler ise Zekât kimlere verilir rehberlerinde ayrıntılı anlatılır.
Temel ihtiyaçlarınızı belirlerken kontrol listesi
Temel ihtiyaçları belirlerken kişi kendisinin ve bakmakla yükümlü olduğu kimselerin bir yıllık barınma, geçim, sağlık, eğitim ve ulaşım ihtiyaçlarını, meslek aletlerini ve vadesi gelen borçlarını ayırır. Kalan artıcı mal nisaba ulaşıyorsa zekât, ulaşmasa bile Hanefî mezhebinde fitre ve kurban yükümlülüğü ayrıca incelenir.
Kimler dahil: Kendiniz ile bakmakla yükümlü olduğunuz eş ve çocuklar gibi kişileri belirleyin.
Bir yıllık giderler: Barınma, gıda, giyim, sağlık, eğitim, ulaşım ve cari giderleri ayırın.
Kullanılan mallar: Oturduğunuz ev, şahsi aracınız, ev eşyanız ve meslek aletleriniz hesaba girmez.
Gelir getiren mallar: Kiraya verilen mülk, ticari araç ve satış için bekletilen mallar ayrıca değerlendirilir.
Borçlar: Hanefî görüşe göre borçları düşün; uzun vadeli kredide yalnız o yılın taksitleri düşülür.
Kalan mal: Kalan artıcı malı 80,18 gram altın değeriyle karşılaştırın; emin olamadığınız durumda 190 Alo Fetva'ya danışın.
Zekâtın ne zaman verileceği ve kimlere verileceği için Zekât nedir rehberinden başlayarak ilgili yazılar okunabilir. KurbanKestir zekât ya da fitre toplamaz; bu yazı yalnız bilgi amaçlıdır.
Sık sorulan sorular
Havâic-i asliye ne demek?
Kişinin ve bakmakla yükümlü olduğu kimselerin bir yıllık temel ihtiyaçları demektir.
Havâic-i asliye ile havâic-i asliyye aynı şey mi?
Evet. İki yazım da aynı kavramı, yani temel ihtiyaçları ifade eder; kaynaklarda havâic-i asliyye yazımı yaygındır.
Oturduğum evin zekâtı var mı?
Hayır. Oturulan ev temel ihtiyaçtır ve zekâta tâbi değildir.
Şahsi arabanın zekâtı verilir mi?
Şahsi kullanılan araç temel ihtiyaçtır; zekâtı verilmez. Ticari araç ayrıca değerlendirilir.
Meslek aletlerinin zekâtı var mı?
Kurul'a göre sanat ve meslek aletleri aslî ihtiyaçtır, zekâtları gerekmez; ticaret için bulundurulanların zekâtı verilir.
Kiraya verilen evin zekâtı nasıl hesaplanır?
Kiraya verilen ev temel ihtiyaç değildir. Diyanet İlmihali'ne göre Kurul kira gelirinde yüzde 2,5 görüşündedir.
Bir yıllık geçim için ayrılan para zekâta dahil mi?
Kurul'a göre temel ihtiyaçları karşılamak için ayrılan para da temel ihtiyaç sayılır ve zenginlik ölçüsüne katılmaz.
Ev almak için biriktirilen paranın zekâtı var mı?
Bu soruya doğrudan cevap veren bir Kurul fetvası bulunamamıştır; kişisel durum için 190 Alo Fetva hattına danışılmalıdır.
Kredi borcu zekâttan düşülür mü?
Kurul'a göre uzun vadeli kredi borcunun tamamı değil, yalnız o zekât yılına ait taksitler düşülür.
Kadının taktığı altınlar temel ihtiyaç mı?
Hanefîlere göre altın ziynet zekâta tâbidir; diğer mezhepler mutat ölçüdeki ziyneti temel ihtiyaç sayar.
Zekât vermeyen kişi kurban kesmekle yükümlü olabilir mi?
Evet. Hanefî mezhebinde temel ihtiyaç fazlası nisap miktarı malı olan kişi, mal artıcı olmasa da kurbanla yükümlüdür.
Temel ihtiyaçların listesi kim tarafından belirlenir?
Ölçü kişiye, zamana ve topluma göre değişir; TDV temel ihtiyacın tespitinin yetkili mercilere bırakılmasını önerir.
Diğer sorular için Sık Sorulan Sorular sayfasına göz atabilirsiniz.
Kaynaklar
Bu rehberdeki dini bilgiler Diyanet İşleri Başkanlığı ve Din İşleri Yüksek Kurulu yayınlarına dayanır; mezhep farkı bulunan konularda bu fark ayrıca belirtilmiştir. Kişisel durumunuza özgü sorular için güvendiğiniz bir din görevlisine danışabilirsiniz.
Havaic-i asliyye (temel ihtiyaçlar) nelerdir? (yeni sekmede açılır)Din İşleri Yüksek Kurulu
İhtiyaç için kullanılan araç, gereç ve malzemelere zekât düşer mi? (yeni sekmede açılır)Din İşleri Yüksek Kurulu
Fetvalar, Din İşleri Yüksek Kurulu, 2018 (yeni sekmede açılır)Diyanet İşleri Başkanlığı
Zekât hesaplanırken hangi borçlar düşülür? (yeni sekmede açılır)Din İşleri Yüksek Kurulu · Son kontrol: 27 Ekim 2026
Kadınların, ziynet eşyasından zekât vermeleri gerekir mi? (yeni sekmede açılır)Din İşleri Yüksek Kurulu · Son kontrol: 27 Ekim 2026
Daire, dükkân, tarla ve iş makinesi gibi nisap miktarı mala sahip olan kişi zekât alabilir mi? Kurban ve fıtır sadakasıyla mükellef olur mu? (yeni sekmede açılır)Din İşleri Yüksek Kurulu · Son kontrol: 27 Ekim 2026
Kimler kurban kesmekle yükümlüdür? (yeni sekmede açılır)Din İşleri Yüksek Kurulu
Zekât kimlere farzdır? Geçerli olmasının şartları nelerdir? (yeni sekmede açılır)Din İşleri Yüksek Kurulu
İlmihal I: İman ve İbadetler, zekât bölümü, “İhtiyaç Fazlası Olma” başlığı (s. 431-432) (yeni sekmede açılır)Diyanet İşleri Başkanlığı
“Havâic-i Asliyye” maddesi, Orhan Çeker (c. 16, s. 504-507) (yeni sekmede açılır)TDV İslâm Ansiklopedisi
“Zekât” maddesi, Mehmet Erkal (birinci bölüm) (yeni sekmede açılır)TDV İslâm Ansiklopedisi
İlgili rehberler
Zekât ve Öşür11 dk okuma
Nisap Miktarı Nedir? Zekât ve Kurban Açısından Önemi
Altın nisabı, gınâ ve istiğnâ, kullanım amacı ve süreyi ayıran kaynaklı ölçü rehberi.
Rehberi oku: Nisap Miktarı Nedir? Zekât ve Kurban Açısından ÖnemiZekât ve Öşür11 dk okuma
Zekât Şartları Nelerdir? Nisap ve Yükümlülük Rehberi
Zekâtın kişi ve mal şartları; nisap, borç, süre, niyet ve temlik ayrımı.
Rehberi oku: Zekât Şartları Nelerdir? Nisap ve Yükümlülük RehberiZekât ve Öşür12 dk okuma
Zekât Nasıl Hesaplanır? Mal, Borç, Nisap ve Kırkta Bir
Mal, borç, nisap, kamerî yıl ve kırkta bir örneğiyle kaynaklı zekât hesaplama rehberi.
Rehberi oku: Zekât Nasıl Hesaplanır? Mal, Borç, Nisap ve Kırkta BirZekât ve Öşür12 dk okuma
Zekât Kimlere Verilir, Kimlere Verilmez?
Sekiz alıcı sınıfı, fakirlik ve borç ölçüsü, yakınlık ve temlik için kaynaklı zekât rehberi.
Rehberi oku: Zekât Kimlere Verilir, Kimlere Verilmez?
Bu rehberi paylaşın:
Vacip kurban hakkında bilgi alın
Hanefî mezhebine göre temel ihtiyaçlarından ve borçlarından fazla nisap miktarı malı olan kişiye kurban vaciptir. KurbanKestir vacip kurban için vekâletle kesim hizmeti sunar; zekât ve fitre toplamaz.